AI đang được nói đến nhiều qua các mô hình, chip và trung tâm dữ liệu. Nhưng với phần lớn doanh nghiệp vừa và nhỏ, câu hỏi gần hơn là liệu AI có giúp giảm chi phí để tìm khách hàng, hiểu yêu cầu thị trường, trao đổi với đối tác và xử lý chứng từ hay không. Kết quả khảo sát mới của Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO) và Phòng Thương mại Quốc tế (ICC) cho thấy đây không còn là một câu hỏi lý thuyết: các doanh nghiệp đang dùng AI cho hoạt động thương mại đã báo cáo lợi ích, nhưng khoảng cách về kỹ năng, dữ liệu và quy định vẫn quyết định ai có thể biến công cụ thành năng lực cạnh tranh.
Khảo sát WTO–ICC, công bố tháng 12/2025, thu thập phản hồi của 158 doanh nghiệp thuộc nhiều khu vực và ngành. Trong nhóm này, 63% là doanh nghiệp siêu nhỏ, nhỏ và vừa; gần một nửa cho biết đang sử dụng AI, và 79% có hoạt động thương mại quốc tế. Trong số doanh nghiệp đã dùng AI, gần 90% báo cáo có lợi ích trong các hoạt động liên quan đến thương mại. Các con số này không đại diện cho mọi doanh nghiệp hay chứng minh quan hệ nhân quả, bởi mẫu khảo sát có quy mô giới hạn và dựa trên tự báo cáo. Dù vậy, chúng cung cấp một tín hiệu thị trường đáng chú ý: AI đang đi vào những khâu vận hành cụ thể của thương mại, không chỉ nằm trong các dự án công nghệ lớn.
Giá trị bắt đầu ở những chi phí “ma sát”
Với doanh nghiệp nhỏ, rào cản để bán hàng ra ngoài thị trường quen thuộc thường không chỉ là sản phẩm. Đó còn là thời gian tìm thông tin, đọc yêu cầu của đối tác, xử lý khác biệt ngôn ngữ, chuẩn bị hồ sơ, theo dõi quy định và trả lời khách hàng ở nhiều múi giờ. Báo cáo World Trade Report 2025 của WTO ghi nhận doanh nghiệp kỳ vọng AI có thể giảm chi phí thương mại, đặc biệt ở logistics, tuân thủ và giao tiếp. Trong khảo sát, doanh nghiệp nhỏ và vừa thường lạc quan hơn doanh nghiệp lớn về mức tiết kiệm chi phí kỳ vọng, có lẽ vì các công việc này vốn chiếm tỷ trọng nguồn lực lớn hơn với họ.
Điều quan trọng là không nên đọc “AI giảm chi phí” như một lời hứa tự động. Một công cụ dịch có thể giúp nhóm bán hàng phản hồi nhanh hơn, nhưng không thay thế việc kiểm tra điều khoản hoặc hiểu tập quán của thị trường. Một công cụ tóm tắt quy định có thể giảm thời gian tìm kiếm, nhưng không thể tự xác nhận một lô hàng đã tuân thủ đầy đủ. Giá trị xuất hiện khi công cụ được đặt vào một quy trình có đầu vào rõ, người kiểm tra phù hợp và bằng chứng có thể lưu lại.
| Khâu thương mại | AI có thể hỗ trợ | Kiểm soát quản trị cần giữ |
|---|---|---|
| Nghiên cứu thị trường | Tổng hợp tín hiệu nhu cầu, đối thủ và từ khóa theo thị trường. | Kiểm tra nguồn, mẫu dữ liệu và giả định trước khi ra quyết định. |
| Giao tiếp với khách hàng | Dịch, tạo bản nháp phản hồi, phân loại yêu cầu và theo dõi vấn đề lặp lại. | Người phụ trách duyệt cam kết, giá và nội dung nhạy cảm. |
| Chứng từ và tuân thủ | Trích xuất thông tin, đối chiếu danh mục, phát hiện trường còn thiếu. | Chuyên gia xác nhận mã hàng, điều khoản và yêu cầu theo thị trường. |
| Vận hành logistics | Tóm tắt ngoại lệ, dự báo nhu cầu thông tin và ưu tiên việc cần xử lý. | Đơn vị vận hành chịu trách nhiệm về dữ liệu, lịch trình và cam kết giao hàng. |
Khoảng cách thực sự là dữ liệu và kỹ năng
WTO–ICC cũng chỉ ra một khoảng cách đáng chú ý: 66% doanh nghiệp ở các nền kinh tế thu nhập cao trong mẫu khảo sát cho biết đã áp dụng AI, so với 27% ở các nền kinh tế thu nhập thấp và trung bình thấp. Các doanh nghiệp nêu những trở ngại quen thuộc: bất định pháp lý, dữ liệu chất lượng chưa đủ và hạn chế về kỹ năng. Với một doanh nghiệp Việt Nam, thông điệp không phải là chờ đủ mọi điều kiện mới bắt đầu. Nhưng nó nhắc rằng mua một công cụ không tự tạo ra dữ liệu đáng tin cậy, quy trình làm việc chung hay người chịu trách nhiệm cho đầu ra.
Điểm khởi đầu tốt hơn là chọn một tình huống thương mại có tần suất cao và rủi ro kiểm soát được. Chẳng hạn, một doanh nghiệp xuất khẩu đồ gỗ có thể dùng AI để tổng hợp phản hồi từ khách hàng nước ngoài, chia các yêu cầu theo sản phẩm, thời hạn và vấn đề chất lượng, rồi tạo bản nháp trả lời bằng ngôn ngữ phù hợp. Nhân viên phụ trách vẫn kiểm tra điều kiện giao hàng, khả năng đáp ứng và mọi cam kết. Sau vài tuần, doanh nghiệp có thể đo thời gian phản hồi, số trường hợp phải làm lại và nguyên nhân lặp lại, thay vì chỉ hỏi mọi người có “thấy AI hữu ích” hay không.
Ví dụ: chuẩn bị chào hàng cho một thị trường mới
Một doanh nghiệp thực phẩm muốn tiếp cận nhà phân phối tại một thị trường mới. Nhóm có thể dùng AI để cấu trúc thông tin công khai về phân khúc khách hàng, kênh bán và yêu cầu nhãn hàng; so sánh bản nháp chào hàng với bộ câu hỏi của đối tác; và lập danh sách điểm cần xác minh. Tuy nhiên, nhóm không nên để AI tự kết luận rằng sản phẩm đã đáp ứng quy định hoặc tự gửi chào giá. Người phụ trách xuất khẩu cần xác nhận nguồn thông tin, điều khoản thương mại, năng lực cung ứng và phiên bản cuối cùng. AI giảm việc tìm và sắp xếp thông tin; quyết định thị trường vẫn cần bằng chứng và trách nhiệm của doanh nghiệp.
Từ thử công cụ đến năng lực thương mại
Ba nguyên tắc có thể giúp doanh nghiệp không sa vào thử nghiệm rời rạc. Thứ nhất, bắt đầu từ một điểm ma sát trong quy trình thay vì từ tính năng của công cụ. Hãy hỏi: phần việc nào đang mất nhiều thời gian, lặp lại và có đầu ra đủ rõ để kiểm tra? Thứ hai, xác định dữ liệu nào được phép dùng và ai kiểm tra đầu ra trước khi nó đi ra ngoài tổ chức. Các dữ liệu về giá, khách hàng, hợp đồng và lô hàng không nên được đưa vào một quy trình chỉ vì nó thuận tiện.
Thứ ba, đo giá trị cùng với rủi ro. Một chỉ số thời gian phản hồi hay số hồ sơ xử lý được là cần thiết, nhưng chưa đủ. Doanh nghiệp cũng cần theo dõi lỗi, số lần phải làm lại, các ngoại lệ và phản hồi từ khách hàng. Khi kết quả tốt, quy trình có thể được chuẩn hóa, đào tạo và mở rộng có chọn lọc. Khi phát hiện lỗi, tổ chức biết chính xác phải chỉnh dữ liệu, hướng dẫn, quyền truy cập hay điểm kiểm tra nào.
Kết luận
AI có thể làm cho thương mại quốc tế dễ tiếp cận hơn bằng cách giảm những chi phí ma sát về thông tin, ngôn ngữ và thủ tục. Nhưng lợi ích không đến từ việc thay con người bằng một chatbot. Nó đến từ việc thiết kế các quy trình nơi AI hỗ trợ tìm, sắp xếp và tạo bản nháp; còn con người kiểm tra, quyết định và chịu trách nhiệm. Với doanh nghiệp vừa và nhỏ, đó là con đường thực tế để biến một công cụ mới thành năng lực phục vụ thị trường.
Tài liệu tham khảo
World Trade Organization. (2025). World trade report 2025: Making trade and AI work together to the benefit of all. https://www.wto.org/english/res_e/publications_e/wtr25_e.htm
World Trade Organization. (2025, December 11). WTO-ICC business survey sheds light on opportunities and challenges for AI use in trade. https://www.wto.org/english/news_e/news25_e/ecom_11dec25_240_e.htm
