Fact. Báo cáo Global Trade Update tháng 10/2026 của UN Trade and Development (UNCTAD) ước tính xuất khẩu toàn cầu của các sản phẩm dựa trên đa dạng sinh học đạt gần 3,8 nghìn tỷ USD trong năm 2024. Các nước đang phát triển chỉ chiếm khoảng 35% giá trị này, trong khi châu Phi và Mỹ Latinh – Caribe sở hữu phần lớn nguồn tài nguyên đa dạng sinh học – lần lượt chỉ chiếm 3% và 11% xuất khẩu. UNCTAD cũng cho biết doanh số BioTrade đạt gần 50,5 tỷ USD năm 2024, tăng từ 40 triệu USD năm 2003.
Những con số này không phải dự báo cho riêng Việt Nam, cũng không cho phép kết luận rằng mọi ngành nông nghiệp hay mọi doanh nghiệp đều có cùng cơ hội. Tuy nhiên, chúng đặt ra một câu hỏi quản trị rõ ràng: vì sao nơi tạo ra nguyên liệu chưa chắc là nơi giữ lại phần giá trị lớn nhất? Báo cáo của UNCTAD chỉ ra rằng năng lực sản xuất, tiếp cận thị trường, quy tắc thương mại, tiêu chuẩn và đầu tư cùng quyết định doanh nghiệp dừng ở bán đầu vào hay đi tiếp sang chế biến và phân khúc có giá trị cao hơn.
Đừng nhầm nguồn lực với lợi thế thương mại
Nhận định quản trị. Có nguyên liệu tốt là điều kiện khởi đầu, không phải mô hình kinh doanh hoàn chỉnh. Một sản phẩm có thể được thị trường ưa chuộng nhưng doanh nghiệp vẫn chỉ nhận phần lợi nhuận mỏng nếu không kiểm soát được chất lượng đầu vào, quy cách, thời gian giao hàng và mối quan hệ với người mua. Với cà phê, gia vị, gỗ, thực phẩm hay dược liệu, câu hỏi không chỉ là sản lượng có tăng hay không. Câu hỏi là doanh nghiệp đang bán thứ gì: nguyên liệu, sản phẩm đã chuẩn hóa, hay một giải pháp có thương hiệu và chứng cứ về nguồn gốc.
UNCTAD nêu rằng tiêu chuẩn, biện pháp phi thuế quan và khả năng tiếp cận tài chính tác động mạnh đến năng lực cạnh tranh. Báo cáo lấy ví dụ một số vật liệu thay thế nhựa như bông, đay, gai dầu và giấy có thể chịu thuế nhập khẩu trung bình tới 16,1%. Vì vậy, “làm sản phẩm xanh hơn” chưa tự động tạo ra thị trường. Doanh nghiệp còn phải tính chi phí chứng nhận, tài liệu kỹ thuật, kiểm soát nhà cung cấp và khả năng duy trì chất lượng khi quy mô tăng.
Chọn một điểm để giữ thêm giá trị
Thay vì cố làm mọi công đoạn, doanh nghiệp nên xác định một điểm trong chuỗi mà mình có thể làm tốt hơn đối thủ. Đó có thể là sơ chế giúp chất lượng đồng đều hơn; quy trình đóng gói kéo dài thời hạn sử dụng; hệ thống truy xuất giúp khách hàng kiểm tra lô hàng; hay dịch vụ phát triển sản phẩm cùng nhà mua hàng. Một hợp tác xã không nhất thiết phải tự mở kênh bán lẻ ở nước ngoài để có thêm giá trị. Nhưng nếu tổ chức được vùng nguyên liệu, hồ sơ chất lượng và lịch giao hàng đáng tin cậy, họ có cơ sở để đàm phán một vai trò tốt hơn trong chuỗi.
Điểm chọn cần được kiểm tra bằng số liệu đơn giản: phần giá trị tăng thêm có lớn hơn chi phí thiết bị, kiểm định, tồn kho và vốn lưu động không; khách hàng nào sẵn sàng trả cho phần cải thiện đó; và doanh nghiệp có giữ được cam kết khi đơn hàng tăng gấp đôi không. Cách nhìn này giúp tránh hai cực đoan: chỉ bán nguyên liệu vì ngại đầu tư, hoặc đầu tư vào chế biến mà chưa có khách hàng và năng lực vận hành phù hợp.
Biến truy xuất và tiêu chuẩn thành năng lực bán hàng
Nhiều doanh nghiệp xem truy xuất hay chứng nhận chỉ là chi phí để qua cửa thị trường. Nhưng nếu được tổ chức tốt, chúng có thể trở thành dữ liệu bán hàng. Một hồ sơ lô hàng rõ ràng về nguồn gốc, quy trình, kiểm tra chất lượng và thời gian giao giúp bộ phận kinh doanh trả lời nhanh hơn các câu hỏi của người mua; đồng thời giúp vận hành phát hiện nơi lỗi xuất hiện. Giá trị của thông tin nằm ở chỗ nó giảm bất định cho cả hai phía, không chỉ ở việc có một nhãn trên bao bì.
UNCTAD cũng lưu ý chi phí thực hiện tiêu chuẩn thường do nhà sản xuất gánh phần lớn. Vì thế, quyết định đầu tư vào tiêu chuẩn cần gắn với một thị trường cụ thể, một khách hàng mục tiêu và một lộ trình thu hồi vốn. Trước khi đăng ký thêm chứng nhận, doanh nghiệp nên hỏi người mua nào thực sự yêu cầu, tiêu chí nào ảnh hưởng đến hợp đồng, và mức giá hay khối lượng nào đủ bù chi phí duy trì.
Bắt đầu bằng một cuộc rà chuỗi giá trị
Thông tin mới của UNCTAD nhắc rằng giá trị gia tăng không tự ở lại nơi có tài nguyên. Với doanh nghiệp, bước thực tế là vẽ lại chuỗi từ đầu vào đến khách hàng cuối: ai giữ dữ liệu, ai quyết định tiêu chuẩn, ai chịu rủi ro tồn kho, và phần nào của giá bán đang được tạo ra ở mỗi công đoạn. Từ đó, chọn một thay đổi có thể làm trong sáu tháng – chẳng hạn chuẩn hóa hồ sơ lô hàng, thử một quy cách chế biến, hoặc chốt một nhóm khách hàng có yêu cầu rõ ràng. Một điểm làm tốt và được chứng minh thường có giá trị hơn một khẩu hiệu lớn về “đi lên chuỗi giá trị”.
Nguồn fact: UN Trade and Development, Global Trade Update (October 2026), công bố ngày 09/10/2026.
