Khi ôn một nội dung khó, nhiều người thường đọc lại tài liệu, gạch chân thêm hoặc xem lại phần đã ghi chép. Cách này tạo cảm giác quen thuộc khá nhanh, nhưng cảm giác quen chưa chắc đồng nghĩa với việc có thể nhớ và sử dụng kiến thức khi cần. Một cách học hiệu quả hơn là tạm đóng tài liệu, tự đặt câu hỏi và cố gắng trả lời bằng trí nhớ.
Trong tâm lý học nhận thức, cách làm này thường được gọi là luyện tập truy hồi. Người học không chỉ kiểm tra mình đã biết gì, mà còn tập đưa kiến thức ra khỏi trí nhớ. Nghiên cứu của Roediger và Karpicke cho thấy việc làm bài kiểm tra sau khi học có thể cải thiện khả năng ghi nhớ về sau so với chỉ đọc lại. Một tổng quan của Dunlosky và cộng sự cũng xếp kiểm tra luyện tập và học giãn cách vào nhóm kỹ thuật có mức độ hữu ích cao.
Vì sao đọc lại dễ tạo ảo tưởng?
Khi nhìn một đoạn văn lần thứ ba hoặc thứ tư, ta nhận ra câu chữ và thấy nội dung có vẻ dễ. Nhưng trong lớp học, phòng thi hoặc công việc, tài liệu thường không nằm sẵn trước mắt. Ta phải tự nhớ lại khái niệm, giải thích nó bằng lời của mình hoặc áp dụng vào một tình huống mới. Đó là một yêu cầu khác.
Tự kiểm tra làm lộ khoảng trống mà việc đọc lại thường che đi. Nếu không thể giải thích một ý mà không nhìn tài liệu, phần đó chưa thực sự chắc. Phát hiện này có thể gây khó chịu, nhưng rất có ích vì người học biết chính xác nên dành thời gian ở đâu.
Tự kiểm tra không phải là làm đề thật nhiều
Mục tiêu không phải tạo áp lực hay chạy theo điểm số. Mục tiêu là buộc trí nhớ hoạt động. Người học có thể dùng những cách rất đơn giản:
- Đóng sách và viết lại ba ý chính vừa học.
- Tự trả lời câu hỏi “khái niệm này là gì, dùng khi nào, dễ nhầm với gì?”.
- Nhìn một ví dụ và giải thích vì sao nó đúng hoặc sai.
- Vẽ lại sơ đồ, quy trình hoặc mô hình mà không xem bản gốc.
- Làm một câu hỏi ngắn rồi đối chiếu với tài liệu để sửa ngay.
Điểm quan trọng là phải thử nhớ trước khi xem đáp án. Nếu vừa đọc câu hỏi đã mở tài liệu, người học bỏ qua chính hoạt động tạo ra lợi ích.
Một quy trình học 30 phút
- 10 phút đầu: đọc một phần nhỏ và xác định 3–5 ý cốt lõi.
- 5 phút tiếp: đóng tài liệu, viết hoặc nói lại những gì còn nhớ.
- 5 phút tiếp: so sánh với tài liệu, đánh dấu phần thiếu hoặc sai.
- 5 phút tiếp: tự đặt hai câu hỏi áp dụng, chẳng hạn thay đổi bối cảnh hoặc đưa ra một ví dụ mới.
- 5 phút cuối: ghi lại câu hỏi cần ôn vào ngày hôm sau.
Buổi học sau không nên bắt đầu bằng việc đọc lại từ đầu. Hãy trả lời các câu hỏi đã lưu trước, rồi mới mở tài liệu. Như vậy, mỗi lần ôn đều bắt đầu bằng bằng chứng về mức độ nhớ thực tế.
Phản hồi phải đến sau nỗ lực nhớ
Tự kiểm tra chỉ hiệu quả khi người học sửa được lỗi. Nếu nhớ sai mà không đối chiếu, lỗi có thể tiếp tục được củng cố. Vì vậy, sau mỗi lượt trả lời, cần xem lại nguồn, bổ sung phần thiếu và viết đáp án đúng bằng cách diễn đạt của mình.
Với nội dung có nhiều bước, nên kiểm tra từng bước và cả logic nối giữa các bước. Với khái niệm, nên kiểm tra định nghĩa, ví dụ, phản ví dụ và điều kiện áp dụng. Với kỹ năng, phải thực hiện một nhiệm vụ thật chứ không chỉ kể lại quy trình.
Giữ mức khó vừa đủ
Nếu câu hỏi quá dễ, người học chỉ nhận ra đáp án chứ chưa cần truy hồi nhiều. Nếu quá khó và luôn thất bại, buổi học nhanh chóng trở nên nặng nề. Cách thực tế là bắt đầu bằng câu hỏi ngắn, tăng dần khoảng cách giữa các lần ôn và trộn câu hỏi cũ với nội dung mới.
Tự kiểm tra không thay thế việc đọc, nghe giảng hay luyện tập có hướng dẫn. Nó giúp các hoạt động đó tạo ra kết quả bền hơn. Thước đo cuối cùng không phải số trang đã xem, mà là khả năng giải thích, vận dụng và nhận ra giới hạn của điều mình biết.
Nguồn tham khảo: Roediger & Karpicke (2006), Test-Enhanced Learning; Dunlosky và cộng sự (2013), Improving Students’ Learning With Effective Learning Techniques.
